Một chiếc tời hoạt động được là nhờ nhiều bộ phận phối hợp với nhau và cấu tạo tời điện rất đơn giản. Motor tạo lực nhưng phải qua hộp giảm tốc, tang cuốn, cáp thép và hệ thống phanh thì lực đó mới biến thành chuyển động nâng – hạ hàng hóa. Trong bài này, tôi sẽ “mổ” từng bộ phận theo cách một người thợ sửa tời thường nhìn vào chiếc máy.
Motor – nơi tạo ra lực cho tời điện
Nếu coi tời điện như một cơ thể thì motor gần giống phần tạo sức mạnh ban đầu. Khi cấp điện, motor tạo chuyển động quay và truyền mô-men sang hệ thống truyền động.
Khi sửa máy, tôi thường quan tâm đến công suất motor, điện áp, tình trạng cuộn dây, vòng bi và khả năng tản nhiệt.
Motor không nhất thiết phải cháy mới gọi là có vấn đề. Có những máy vẫn chạy nhưng khởi động ì, tiếng ù lớn, nóng nhanh hoặc sức nâng giảm rõ rệt.
Một điểm tôi thường nhắc khách là đừng vội kết luận motor yếu. Điện áp không ổn định, dây nguồn không phù hợp, phanh không nhả hết hoặc hộp số bị bó cũng có thể khiến motor phải làm việc nặng hơn bình thường.
Hộp giảm tốc – bộ phận biến tốc độ thành lực kéo
Motor thường quay rất nhanh, trong khi tang cáp cần quay chậm hơn nhưng phải tạo ra mô-men đủ lớn để nâng tải. Vì vậy, giữa motor và tang thường có hệ thống giảm tốc.
Nói đơn giản, hộp giảm tốc có nhiệm vụ:
Giảm tốc độ quay → tăng mô-men → truyền lực tới tang cuốn.
Bên trong thường là các bánh răng, trục, vòng bi và hệ thống bôi trơn.
Đây cũng là khu vực tôi đặc biệt chú ý khi sửa tời điện lâu năm. Nếu bánh răng mòn, vòng bi xuống cấp hoặc dầu bôi trơn không đảm bảo, máy có thể xuất hiện tiếng rít, tiếng va đập hoặc rung bất thường.
Kinh nghiệm của tôi là đừng bỏ qua tiếng hộp số. Máy đang chạy êm mà một ngày bắt đầu xuất hiện âm thanh lạ thì nên kiểm tra sớm.
Tang cuốn – nhìn đơn giản nhưng ảnh hưởng trực tiếp đến cáp
Tang là bộ phận hình trụ dùng để thu và nhả cáp tời điện trong quá trình nâng hạ.
Khi tang quay theo một chiều, cáp được cuốn vào và tải đi lên. Khi tang quay chiều ngược lại, cáp được nhả ra để hạ tải.
Điều tôi thường kiểm tra không chỉ là tang có quay hay không mà còn là cáp đang cuốn trên tang như thế nào.
Nếu cáp liên tục dồn sang một bên, xếp chồng lộn xộn hoặc cọ vào thành tang, chưa chắc tang đã hỏng. Nhiều trường hợp nguyên nhân nằm ở hướng kéo cáp hoặc vị trí lắp tời chưa chuẩn.
Để tình trạng này kéo dài, cáp có thể bị ép, bẹt và mòn nhanh hơn.
Cáp thép – bộ phận trực tiếp chịu tải
Đây là chi tiết tôi luôn kiểm tra kỹ trước khi cho một chiếc tời cũ tiếp tục làm việc.
Cáp thép gồm nhiều sợi thép nhỏ được xoắn thành tao cáp rồi tạo thành một sợi cáp hoàn chỉnh. Nhờ cấu tạo này, cáp vừa chịu lực lớn vừa có độ linh hoạt để cuốn quanh tang và puly.
Khi kiểm tra, tôi thường tìm các dấu hiệu như đứt sợi, xoắn cáp, dập bẹt, gỉ nặng, mòn cục bộ hoặc biến dạng.
Một sai lầm khá phổ biến là thấy cáp chưa đứt thì vẫn tiếp tục sử dụng. Theo tôi, với bộ phận trực tiếp giữ tải trên cao, đánh giá tình trạng phải dựa trên tiêu chí kỹ thuật và hướng dẫn của nhà sản xuất, không nên chờ đến lúc hư hỏng hoàn toàn.
Phanh – nhỏ nhưng tôi xếp vào nhóm quan trọng nhất
Motor giúp tải đi lên, còn phanh giúp tải đứng lại đúng chỗ.
Tùy thiết kế tời, hệ thống phanh có thể khác nhau. Nhưng nhiệm vụ quan trọng nhất vẫn là kiểm soát chuyển động và giữ tải khi tời dừng.
Khi sửa máy, tôi thường thử phanh bằng cách nâng tải trong điều kiện kiểm soát lên một khoảng thấp rồi dừng. Nếu tải có dấu hiệu trôi xuống, dừng không dứt khoát hoặc phanh phát ra âm thanh bất thường, tôi sẽ kiểm tra trước khi tiếp tục vận hành.
Theo kinh nghiệm của tôi, máy nâng khỏe nhưng phanh không giữ chắc vẫn là một chiếc tời chưa đủ điều kiện để làm việc an toàn.
Móc tải và puly – nơi lực nâng được truyền trực tiếp tới hàng hóa
Móc tải là điểm liên kết giữa tời điện và vật cần nâng. Trên một số hệ thống, cáp còn đi qua puly để tạo thành cách mắc cáp phù hợp với thiết kế của máy.
Móc nhìn khá đơn giản nhưng tôi luôn kiểm tra miệng móc, thân móc, chốt an toàn và khả năng xoay nếu có.
Nếu móc đã biến dạng hoặc xuất hiện dấu hiệu bất thường, không nên cố sử dụng chỉ vì nó “vẫn móc được hàng”.
Với puly cũng vậy. Rãnh puly, trục và vòng bi cần hoạt động bình thường để cáp đi qua thuận lợi, tránh tạo thêm ma sát và làm cáp mòn không đều.
Tay bấm điều khiển – nơi ra lệnh cho toàn bộ máy
Khi người vận hành nhấn nút LÊN – XUỐNG, phía sau thao tác đơn giản đó là cả một hệ thống điện đang làm việc.
Tùy từng loại tời điện, bên trong có thể có contactor, rơ-le, tụ điện, dây dẫn, thiết bị bảo vệ và các linh kiện điều khiển khác.
Một lỗi tôi gặp khá thường xuyên là người sử dụng thấy tời không chạy liền nghĩ motor cháy. Nhưng khi kiểm tra, nguyên nhân đôi khi chỉ nằm ở nút điều khiển, dây điện, đầu nối hoặc linh kiện trong mạch.
Vì vậy, sửa tời phải kiểm tra theo hệ thống chứ không nên đoán bệnh dựa vào một biểu hiện.
Vòng bi, trục và phớt – những chi tiết nhỏ dễ bị bỏ quên
Đây là nhóm linh kiện người dùng ít nhìn thấy nhưng thợ sửa tời lại gặp khá thường xuyên.
Vòng bi giúp các trục quay ổn định và giảm ma sát. Phớt giúp hạn chế dầu bôi trơn rò ra ngoài tại các vị trí trục.
Khi vòng bi mòn, máy có thể rung hoặc phát tiếng bất thường. Khi phớt xuống cấp, dầu hộp số có thể bắt đầu rò rỉ.
Tôi thường nói vui rằng máy lớn nhưng đôi khi bệnh lại bắt đầu từ một chi tiết rất nhỏ. Vì vậy, đừng chỉ chăm chăm kiểm tra motor.
Kết luận
Nếu phải chọn những bộ phận tôi quan tâm nhất khi kiểm tra một chiếc tời điện, đó sẽ là motor, hộp giảm tốc, phanh, tang cuốn, cáp thép, móc tải và hệ thống điện. Chỉ cần một mắt xích trong chuỗi này hoạt động không đúng, khả năng nâng hạ của cả máy đều có thể bị ảnh hưởng.
Tiếng máy thay đổi, cáp cuốn không đều, phanh giữ tải khác trước, motor nóng nhanh hay hộp số bắt đầu rò dầu đều là những tín hiệu đáng để kiểm tra. Phát hiện từ lúc máy mới có biểu hiện bất thường bao giờ cũng dễ xử lý hơn đợi đến khi tời điện nằm im giữa công trình.
